İçeriğe atla
Mimarlık Ödev

Mimari Analiz Nasıl Yapılır? Site Analizi ve Kontrol Listesi

Mimari analiz nasıl yapılır? Site analizini yedi adımda öğren: güneş ve rüzgâr diyagramları, imar, öncül örnekler, ücretsiz veri kaynakları ve kontrol listesi.

Mimarlık Ödev ekibi tarafından yazıldı. Yayın: . 19 dakikalık okuma.

Çizim masasında vaziyet planı üzerine serilmiş aydınger kâğıdına renkli kalemlerle çizilmiş güneş yayı, rüzgâr okları ve yol analizleri (temsili görsel)Temsili görsel

Mimari analiz, tasarıma başlamadan önce arsanın, çevresinin ve incelenen örnek yapıların sistematik olarak okunup bulguların diyagramlarla gösterilmesidir. İyi bir analiz şu sırayla yapılır: föyden çalışma sınırını ve ölçekleri belirlersin, harita ve veri toplarsın, alanı gezersin, bulguları katmanlara ayırırsın (ulaşım, topografya, güneş, rüzgâr, yeşil doku, yapı dokusu, gürültü, manzara, imar), her katmanı tek bir soruyu cevaplayan bir diyagramla çizersin ve sonunda hepsini bir fırsat ve kısıt sentezinde üst üste koyarsın. Analiz, ancak her bulgu bir tasarım kararına bağlandığında işe yarar.

Bu rehberde site analizini (arazi ve çevre analizi) ve öncül örnek analizini adım adım anlatıyoruz: hangi başlıkların incelendiği, hangi diyagramın hangi soruyu cevapladığı, güneş açısının nasıl hesaplandığı, Türkiye'de ücretsiz kullanabileceğin veri kaynakları, analiz paftasının düzeni ve yazdırıp kullanabileceğin bir kontrol listesi. Diyagram dilinde destek arıyorsan diyagram ve mimari analiz sayfasına da göz atabilirsin.

Öne çıkanlar

  • Mimari analiz iki türlüdür: site analizi (arsa ve çevresi) ve öncül örnek analizi (benzer yapıların kütle, plan şeması, sirkülasyon, strüktür ve ışık açısından incelenmesi).
  • Her diyagram tek bir soruyu cevaplamalı; analiz paftasında kuzey oku, ölçek çubuğu, lejant ve tutarlı renkler olmadan çizim okunmaz.
  • Güneş açısını tahmin etme, hesapla: öğle güneşinin yüksekliği = 90° − enlem + deklinasyon. İstanbul'da 21 Aralık öğle güneşi yaklaşık 25,6°, 21 Haziran'da yaklaşık 72,4°'dir.
  • Analizin son adımı bir sentez haritasıdır: katmanları üst üste koy, fırsatları ve kısıtları işaretle, her birinden bir tasarım kararı çıkar.

Mimari analiz nedir, neden yapılır?

Mimari analiz, bir tasarım problemini oluşturan koşulları (arsa, iklim, çevre, kullanıcı, mevzuat ve emsal yapılar) ayrı ayrı okuyup tasarım kararlarına dönüştürme işidir. Stüdyoda iki biçimde karşına çıkar:

Analiz türü Neyi inceler? Ne zaman yapılır? Çıktısı
Site analizi (arazi ve çevre analizi) Arsa, yakın ve uzak çevre, iklim, ulaşım, imar Tasarımdan önce, ilk haftalarda Analiz paftası ve sentez haritası
Öncül örnek (precedent) analizi Benzer işlevli ya da benzer sorunu çözmüş yapılar Programı ve konsepti kurarken Yeniden çizilmiş plan, kesit ve diyagramlar

İki tür de aynı amaca hizmet eder: jüride "bu kütle neden böyle?" sorusuna bir bulguyla cevap verebilmek. Analizi tasarımdan kopuk bir zorunluluk gibi hazırlamak sık görülen bir hatadır; aşağıdaki süreç bu yüzden kararla bitiyor. Föy, vaziyet planı, kesit ve lejant gibi temel terimlerin kısa tanımlarına mimarlık sözlüğünden bakabilirsin.

Mimari analiz nasıl yapılır? 7 adımda süreç

Mimari analiz yedi adımda yapılır. Her adımın sonunda elinde somut bir çıktı olmalı; olmadan bir sonraki adıma geçme.

  1. Föyü oku, sınırı ve ölçekleri belirle. Föyün istediği analiz başlıklarını listele ve üç ölçek seç: kent ya da semt ölçeği (örneğin 1/5000), yakın çevre (1/1000) ve arsa (1/500). Çıktı: başlıklar listesi ve üç ölçek halkası çizilmiş bir altlık.
  2. Altlık ve veri topla. Hâlihazır harita, uydu görüntüsü, parsel bilgisi, imar planı ve iklim verisini topla (kaynaklar aşağıdaki tabloda). Çıktı: aynı koordinat sistemine oturtulmuş, katmanlı bir CAD ya da QGIS dosyası.
  3. Alanı gez. Haritada görünmeyenleri sahada kaydet: yaya yoğunluğu, gürültü, kokular, manzara, gölgede kalan köşeler, zemin malzemesi. Fotoğraf çektiğin noktaları haritaya işaretle; mümkünse alanı günün iki farklı saatinde gez. Çıktı: işaretli fotoğraf noktaları ve eskiz defteri.
  4. Bulguları katmanlara ayır. Her başlığı ayrı bir katmana çiz: ulaşım, topografya, yeşil doku, yapı dokusu, kat adetleri, işlevler, iklim, gürültü, manzara, imar. Çıktı: aynı çerçeve ve ölçekte tematik haritalar.
  5. Her katmanı tek soruya indir. Her haritanın altına bir soru ve bir cevap yaz: "Arsaya yayalar nereden geliyor? Batıdaki sokaktan." Çıktı: her diyagram için bir cümlelik bulgu.
  6. Katmanları üst üste koy ve sentezle. Fırsatları (manzara, güneş, sakin sokak, korunacak ağaç) ve kısıtları (gürültü, eğim, gölge, imar sınırı) tek bir haritada topla. Çıktı: fırsat ve kısıt haritası.
  7. Kararı yaz. Sentezden 3–5 tasarım kararı çıkar ve her birini bulguya bağla: "Gürültü güneydeki caddeden geliyor: caddeye servis mekânlarından bir tampon koy, yaşam mekânlarını parka ve güneşi alan avluya aç." Çıktı: konsept diyagramın ilk hali.
Analiz katmanlarının üst üste konarak fırsat ve kısıt sentezine dönüştürülmesi Soldan dört ince katman yukarıdan aşağıya dizilmiştir: ulaşım ve erişim, yeşil doku, güneş ve rüzgâr, gürültü ve manzara. Her katmanın yanında cevapladığı soru yazar. En alttaki mavi katman sentezdir: yeşil alanlar fırsatları, kırmızı alanlar kısıtları gösterir. Sağda sentezden çıkan dört tasarım kararı listelenmiştir: giriş yaya sokağından, yaşam mekânları parka ve güneşli avluya, servis mekânları gürültülü caddeye, avlu rüzgâra kapalı. 1 Ulaşım ve erişim Arsaya kim, nereden, nasıl gelir? 2 Yeşil doku Hangi ağaçlar ve yeşil bağlantılar korunmalı? 3 Güneş ve rüzgâr Hangi cephe güneş alır, hangisi korunmalı? 4 Gürültü ve manzara Hangi yöne açılmalı, hangisinden kaçınmalı? üst üste çakıştır Sentez: fırsat ve kısıt haritası → Giriş, sakin yaya sokağından alınır → Yaşam mekânları parka ve güneşli avluya açılır → Servis mekânları gürültülü caddeye bakar → Avlu, hâkim rüzgâra sırtını döner fırsatkısıt
Katmanlar önce ayrı ayrı okunur, sonra üst üste konur. Sentezdeki her fırsat ve kısıt bir tasarım kararına dönüşmelidir.

Bu süreç bitirme projesinde de aynıdır; tek fark ölçeğin ve verinin büyümesidir. Konu ve arazi seçimini henüz yapmadıysan mimarlık bitirme projesi konuları rehberindeki seçim ölçütleri, analizi yapılabilir bir arazi bulmana yardım eder.

Site analizinde hangi başlıklar incelenir?

Site analizinde (arazi ve çevre analizi) on bir başlık öne çıkar: konum ve ulaşım, topografya, iklim (güneş ve rüzgâr), yeşil doku, yapı dokusu, kat adetleri, işlev dağılımı, yaya ve araç akışları, görsel akslar ve manzara, gürültü ve imar durumu. Föy bazılarını istemeyebilir; ama hepsine en azından bakmak, gözden kaçan bir kısıtı jüride öğrenmeni önler.

Örnek bir arsa üzerinde site analizi diyagramı: güneş yolu, hâkim rüzgâr, erişim, gürültü, yeşil doku ve manzara 40 × 30 metrelik örnek bir arsanın şematik vaziyet planı. Güneyde ana cadde ve caddeye bakan gürültü etki alanı, batıda yaya sokağı ve sokak ağaçları, kuzeybatıda bir park ve parka bakan manzara konisi, kuzeyde 5 ve 3 katlı, doğuda 6 ve 4 katlı komşu yapılar vardır. İstanbul enlemi için 21 Haziran ve 21 Aralık güneş yolları stereografik izdüşümle çizilmiştir; öğle güneşi yaklaşık 72 ve 26 derecedir. Kuzeydoğudan gelen oklar örnek bir rüzgâr yönünü gösterir. Yaya girişi batıdaki sokaktan, araç girişi ana caddeden alınmıştır. Sağda lejant, kuzey oku ve ölçek çubuğu bulunur. Örnek arsa: site analizi diyagramı (şematik) Yaya sokağı Gürültü etki alanı Ana cadde (araç) Park 5K 3K 6K 4K Arsa 40 × 30 m Haz. 72° Ara. 26° Örnek rüzgâr yönü K 01020 m Lejant Parsel sınırı Komşu yapı (kat adedi) Ana cadde (araç) Yaya sokağı Gürültü etki alanı Güneş yolu, 21 Haziran Güneş yolu, 21 Aralık Örnek rüzgâr yönü Ağaç ve yeşil alan Manzara yönü Yaya / araç girişi Güneş yolu İstanbul enlemi (41° K) için stereografik izdüşümdür; öğle açıları hesaplanmıştır. Rüzgâr yönü örnektir: gerçek yönü arsanın rüzgâr gülünden oku.
Örnek bir arsada site analizinin katmanları tek paftada. Gerçek bir analizde bu bilgiler önce ayrı haritalara çizilir, sonra böyle bir diyagramda birleştirilir. Güneş açıları İstanbul enlemi için hesaplanmıştır; rüzgâr yönü örnektir.

Konum ve ulaşım

Arsanın kentteki yerini, toplu taşıma duraklarını, ana arterleri ve bunlara yürüme mesafesini göster. Çizimde ana caddeyi, ara sokağı ve yaya yolunu farklı kalınlık ya da çizgi tipiyle ayır. Soru: Kullanıcı arsaya nereden, hangi araçla ve kaç dakikada geliyor? Kent ölçeğinde okuma için Kevin Lynch'in 1960 tarihli The Image of the City kitabındaki beş öğe (yollar, kenarlar, bölgeler, düğümler ve işaret öğeleri) kullanışlı bir çerçevedir (MIT, Images of the City, erişim: 19 Ekim 2026).

Topografya ve eğim

Eş yükselti eğrilerinden arsanın eğimini çıkar ve en yüksek ile en düşük noktayı işaretle. Eğim yüzde olarak şöyle hesaplanır: eğim (%) = kot farkı ÷ yatay mesafe × 100. Örneğin 40 metrelik arsa boyunca 3 metre kot farkı varsa eğim %7,5'tir. Eğimli arazide kesit, plandan daha çok şey anlatır; arazinin en uzun doğrultusunda bir arazi kesiti çiz. Topografyayı üç boyutlu görmek için katmanlı bir arazi maketi de işe yarar; katman kalınlığı ve ölçek seçimini mimari maket rehberinde anlattık.

İklim: güneş ve rüzgâr

Güneş analizinde güneşin yaz ve kış gündönümündeki yörüngesini, doğuş ve batış yönlerini ve komşu yapıların arsaya düşürdüğü gölgeyi gösterirsin. Türkiye gibi Yengeç Dönencesi'nin (23,44° K) kuzeyindeki yerlerde öğle güneşi her zaman güneyden gelir; bu yüzden kışın güneş alması istenen mekânlar genellikle güneye yönlendirilir. Güneş ve gürültü aynı cepheden geliyorsa sentez bir öncelik kararı ister. Hesabı bir sonraki bölümde gösteriyoruz.

Rüzgâr analizinde hâkim rüzgârın yönünü ve mevsime göre değişimini rüzgâr gülünden okursun. Kaynağı belli olmayan bir rüzgâr oku jüride kolayca sorgulanır; verinin kaynağını paftaya yaz. Soru: Hangi cephe korunmalı, hangi açıklık doğal havalandırmaya yardım eder?

Yeşil doku

Mevcut ağaçları, parkları, yeşil koridorları ve arsadaki korunması gereken bitki örtüsünü işaretle. Büyük bir ağaç, çoğu zaman kütlenin yerini belirleyen ilk kısıttır. Ağaç taç izlerini plan ölçeğinde çiz; nokta sembolü büyüklüğü anlatmaz.

Yapı dokusu: doluluk ve boşluk

Doluluk-boşluk (figure-ground) analizinde yapılar siyah, açık alanlar beyaz çizilir. Bu basit diyagram dokunun sıkı mı seyrek mi olduğunu, sokakların yapılarla mı tanımlandığını yoksa yapıların boşlukta mı "yüzdüğünü" tek bakışta gösterir.

Bu çizim türünün en bilinen öncülü, Giambattista Nolli'nin 1748'de tamamladığı Roma planıdır. Nolli sokak ve meydanların yanı sıra kiliselerin ve diğer kamusal yapıların iç mekânlarını da beyaz, yani halka açık boşluk olarak çizmiştir (Robert Steuteville, Public Square: A CNU Journal, erişim: 19 Ekim 2026). Kendi analizinde bu fikri kullanabilirsin: kamusal zemin katları (pasaj, çarşı, han avlusu, cami iç mekânı) boşluk olarak çizildiğinde, kentin gerçekte nasıl kullanıldığı ortaya çıkar.

Doluluk-boşluk (figure-ground) analizi: sıkı doku, ayrık nizam ve Nolli yaklaşımı Üç kare kesit aynı ölçekte yan yana çizilmiştir. A, dar sokaklar, güneydeki sokağa açılan küçük bir meydan ve avlulu adalardan oluşan sıkı bir dokudur; doluluk oranı yaklaşık yüzde 72. B, geniş aralıklarla dizilmiş dokuz ayrık bloktan oluşur; doluluk yaklaşık yüzde 29. C, A ile aynı dokudur ama Nolli haritasındaki gibi halka açık bir iç mekân (sütunlu bir yapı) da boşluk olarak gösterilmiştir; doluluk yaklaşık yüzde 68 olur. A · Sıkı doku B · Ayrık nizam C · Nolli yaklaşımı meydan Doluluk ≈ %72 Dar sokaklar ve avlular; meydan sokağa açılır, sokak duvarı süreklidir. Doluluk ≈ %29 Bloklar boşluğun içinde yüzer; sokak bir duvarla tanımlanmaz. Doluluk ≈ %68 Halka açık iç mekân da boşluk sayılır; kamusal zemin büyür. Siyah: yapı (doluluk). Beyaz: açık alan (boşluk). Oranlar bu çizimlerin alanından hesaplanmıştır.
Aynı ölçekte üç doku. A ile C'de yapılar aynıdır; yalnızca halka açık iç mekânın boşluk sayılması bile kentin okunuşunu değiştirir.

Kat adetleri ve siluet

Çevredeki yapıların kat adedini planda tonlarla (açık gri az katlı, koyu gri çok katlı) ya da sayıyla göster ve bir sokak siluetini kesitte çiz. Bu diyagram hem gölge analizine veri sağlar hem de yeni yapının yüksekliği için gerekçe olur.

İşlev dağılımı

Zemin katlardaki işlevleri (konut, ticaret, eğitim, ibadet, sağlık, boş parsel) renklerle işaretle. Zemin kattaki ticaret, yaya hareketinin nerede yoğunlaştığını; boş ve atıl parseller ise programın nereye bağlanabileceğini gösterir.

Yaya ve araç akışları

Yaya, araç, servis ve toplu taşıma akışlarını farklı renk ya da çizgi tipiyle ayrı ayrı çiz; okun kalınlığıyla yoğunluğu göster.

Görsel akslar ve manzara

Arsadan görülen manzarayı (deniz, park, tarihi yapı) ve arsanın kendisinin nereden göründüğünü bakış konileriyle çiz. İki yönü de göster: içeriden dışarıya manzara, dışarıdan içeriye görünürlük. Görünürlüğü yüksek bir köşe, girişin ya da kütle vurgusunun yeri olabilir.

Gürültü

Ana cadde, raylı sistem, okul bahçesi ya da sanayi gibi gürültü kaynaklarını ve etki alanlarını işaretle. Ölçüm cihazın yoksa sahada farklı saatlerde gözlem notu al ve diyagramda bunun gözleme dayalı olduğunu belirt. Gürültülü cephe, servis mekânlarının ve tampon bölgelerin yeridir.

İmar durumu: TAKS, KAKS ve çekme mesafeleri

İmar durumu, arsada ne kadar ve nasıl yapı yapılabileceğini belirler. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ne göre TAKS (taban alanı kat sayısı) taban alanının imar parseli alanına oranı, KAKS (katlar alanı katsayısı, emsal) yapının inşa edilen tüm kat alanlarının toplamının imar parseli alanına oranıdır; yapı yaklaşma mesafesi ise yapının yola ve komşu parsellere en fazla yaklaşabileceği mesafedir (Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, Mevzuat Bilgi Sistemi, madde 4, erişim: 19 Ekim 2026).

Örnek: 1.200 m²'lik bir parselde TAKS 0,40 ise taban alanı en fazla 480 m², KAKS 1,60 ise emsale konu toplam kat alanı en fazla 1.920 m² olur; taban alanının tamamı kullanılırsa bu yaklaşık dört kata karşılık gelir. Aynı yönetmeliğin 23. maddesine göre uygulama imar planında aksine bir hüküm yoksa ön bahçe mesafesi en az 5 m, yan ve arka bahçe mesafeleri en az 3 m'dir. Bina yükseldikçe bu mesafeler artar: dörtten fazla katlı binalarda (tabii ya da tesviye edilmiş zeminin üzerinde kalan bodrum katlar dâhil) 4 katın üzerindeki her kat için yan ve arka bahçe mesafesi 0,50 m artırılır; en düşük kottaki görünen yüksekliği 60,50 m veya daha fazla olan binalar ise plan aksini söylemedikçe ön, yan ve arka parsel sınırından en az 15 m çekilir. Plan notları yönetmelikten farklı bir değer verebilir; bu yüzden analizde her zaman o parselin imar durumunu esas al ve çekme sınırlarını planda kesikli çizgiyle göster.

Güneş açısı nasıl hesaplanır? İstanbul ve Ankara örneği

Öğle vaktinde güneşin ufuktan yüksekliği şu formülle hesaplanır: güneş yüksekliği = (90° − enlem) + deklinasyon. Deklinasyon, ilkbahar ve sonbahar ekinokslarında 0°, 21 Haziran civarında yaklaşık +23,44°, 21 Aralık civarında yaklaşık −23,44°'dir (Jin-Yi Yu, ESS5 ders notları, University of California, Irvine, erişim: 19 Ekim 2026; kaynak deklinasyonu 23,5° olarak yuvarlar). Bu biçimiyle formül, Türkiye gibi Yengeç Dönencesi'nin kuzeyindeki yerlerde güneyden gelen öğle güneşinin yüksekliğini verir.

İstanbul (yaklaşık 41,0° K) ve Ankara (yaklaşık 39,9° K) için sonuç:

Tarih Deklinasyon İstanbul öğle güneşi Ankara öğle güneşi 10 m yüksekliğinde bir yapının öğle gölgesi (İstanbul)
21 Haziran +23,44° 90 − 41,0 + 23,44 ≈ 72,4° 90 − 39,9 + 23,44 ≈ 73,5° yaklaşık 3,2 m
Ekinokslar (20 Mart / 23 Eylül civarı) 0° 90 − 41,0 ≈ 49,0° 90 − 39,9 ≈ 50,1° yaklaşık 8,7 m
21 Aralık −23,44° 90 − 41,0 − 23,44 ≈ 25,6° 90 − 39,9 − 23,44 ≈ 26,7° yaklaşık 20,9 m

Gölge boyu, yapı yüksekliğinin güneş yüksekliğinin tanjantına bölünmesiyle bulunur: 10 ÷ tan 25,6° ≈ 20,9 m. Yani İstanbul'da 21 Aralık'ta, güneşin en yüksek olduğu anda bile 10 m yüksekliğindeki bir komşu yapının gölgesi kuzeye doğru yaklaşık 21 m uzanır. Ağaçlar ve eğim hesaba katılmadığı için bu değerler düz zemin içindir.

İki ayrıntı sık atlanır. Birincisi, "öğle" saat 12.00 değildir: güneşin en yüksek olduğu an (güneş öğlesi) Türkiye saatiyle İstanbul'da yıl boyunca yaklaşık 12.45 ile 13.20, Ankara'da yaklaşık 12.30 ile 13.05 arasında değişir (boylam ve zaman denklemiyle hesaplanmıştır). İkincisi, gündönümlerinde güneş tam doğudan doğmaz: İstanbul'da 21 Haziran'da yaklaşık 58° azimutla kuzeydoğudan doğup kuzeybatıdan batar, 21 Aralık'ta ise yaklaşık 122° ile güneydoğudan doğup güneybatıdan batar. Kendi arsan için bu değerleri SunCalc ile doğrulayabilirsin (erişim: 19 Ekim 2026). SunCalc, seçtiğin gün ve konum için güneş yörüngesini, güneş öğlesini (culmination), yüksekliği, azimutu ve girdiğin yükseklikteki bir nesnenin gölge boyunu gösterir.

Hangi diyagram hangi soruyu cevaplar?

İyi bir mimari diyagram tek bir soruyu birkaç saniyede cevaplar. Aşağıdaki tablo, analiz paftasında sık kullanılan mimari analiz diyagramlarını cevapladıkları soruyla eşleştirir; diyagram seçerken önce soruyu yaz, sonra çizim türünü seç.

Soru Diyagram türü Ölçek ve altlık Dikkat
Arsa kentin neresinde, nelere yakın? Konum haritası, ölçek halkaları 1/5000 ve üstü Yürüme mesafesini dakika ya da metreyle yaz
Kullanıcı nereden ve nasıl geliyor? Ulaşım ve akış diyagramı 1/1000 Yaya, araç ve servis ayrı çizgi tipinde
Doku sıkı mı, seyrek mi? Doluluk-boşluk (figure-ground) 1/1000–1/2000 Yalnızca siyah ve beyaz kullan
Çevre kaç katlı, siluet nasıl? Kat adedi haritası, siluet kesiti 1/1000, 1/500 Tonu katla birlikte koyulaştır
Hangi cephe güneş alıyor, gölge nereye düşüyor? Güneş yolu, gölge diyagramı 1/500 Tarih ve saati diyagrama yaz
Rüzgâr nereden esiyor? Rüzgâr gülü, rüzgâr okları 1/500 Veri kaynağını belirt
Arsa nasıl eğimleniyor? Eş yükselti planı, arazi kesiti 1/500, 1/200 Kotları metre cinsinden yaz
Nereye bakılıyor, nereden görülüyor? Bakış konisi, görsel aks 1/1000, 1/500 İçeri ve dışarı bakışı ayır
Çevrede hangi işlevler var? İşlev dağılımı haritası 1/1000 Renk sayısını 5–6 ile sınırla
Ne kadar yapı yapılabilir? İmar diyagramı (çekme sınırları, TAKS/KAKS) 1/500 İmar durumundaki değerleri kullan
Tüm bulgular neye işaret ediyor? Fırsat ve kısıt sentezi 1/500 Her işaretin bir karar karşılığı olsun
Fikir ne? Konsept diyagram Ölçeksiz Tek fikir, tek vurgu rengi

Konsept diyagram analizin sonucudur, başlangıcı değil. Sentezden çıkan iki üç kararı tek bir sade çizimde birleştirir: örneğin "kütle parka açılır, caddeye sırtını döner". Analizden bağımsız çizilmiş bir konsept diyagram, jüride çoğu zaman "bu fikir nereden geldi?" sorusunu doğurur.

Öncül örnek (precedent) analizi nasıl yapılır?

Öncül örnek analizi, benzer işlevli ya da benzer bir sorunu çözmüş yapıların planlarının, kesitlerinin ve görünüşlerinin aynı başlıklar altında yeniden çizilerek incelenmesidir. Amaç örneği kopyalamak değil, bir tasarım kararının nasıl verildiğini anlamaktır.

İTÜ'de yapılan bir yüksek lisans tezi, öncül örnekleri kütle, yapı yaklaşımı, yapı girişi, biçim, mekânsal organizasyon, hiyerarşi, simetri-denge, geometri, strüktür, doğal ışık, sirkülasyon-faydalı alan ilişkisi ve dönüştürme başlıklarıyla incelemiştir (Çiğdem Canbay, "Mimari Öncül Örneklerin Analizine Dayalı Veritabanlarının Tasarım Eğitiminde Kullanımı", İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, 2003, erişim: 19 Ekim 2026). Bu başlıklar stüdyoda doğrudan kullanılabilir. Aşağıdaki tablo bu başlıklardan bir seçkiyi, tezde yer almayan cephe ritmi başlığıyla birlikte özetliyor:

Başlık Ne çizilir? Cevapladığı soru
Kütle Aksonometrik kütle, kütle gelişim serisi Form hangi hacimlerden oluşuyor?
Yapı yaklaşımı ve giriş Vaziyet planında yaklaşma yolu ve giriş Yapıya nasıl varılıyor, giriş nasıl vurgulanıyor?
Plan şeması ve mekânsal organizasyon Plan üzerinde blok ya da balon diyagram Mekânlar hangi düzende (çizgisel, merkezi, avlulu, ızgara) diziliyor?
Hiyerarşi Ana ve yardımcı mekânların ton farkıyla gösterimi En önemli mekân hangisi, nasıl belli oluyor?
Simetri, denge ve geometri Akslar, modül ve ızgara çizgileri Plan hangi geometrik düzene oturuyor?
Strüktür Taşıyıcı sistem planı ve aks aralıkları Taşıyıcı sistem mekânı nasıl biçimlendiriyor?
Doğal ışık Kesitte ışık okları, açıklık-duvar oranı Işık nereden, hangi mekâna giriyor?
Sirkülasyon Plan ve kesitte dolaşım hatları Dolaşım alanı faydalı alana göre ne kadar?
Cephe ritmi Görünüşte doluluk-boşluk ve modül Cephede tekrar eden düzen ne?

Öncül örnek analizinde dört kural işini kolaylaştırır:

  • Yeniden çiz, kopyalayıp yapıştırma. Yayınlanmış planı aynı ölçekte ve kendi çizgi dilinle yeniden çizmek, örneği anlamanın en hızlı yoludur.
  • Aynı ölçek, aynı dil. İki ya da üç örneği karşılaştırıyorsan hepsini aynı ölçekte, aynı renk ve çizgi kalınlığıyla çiz.
  • Bir diyagram, bir başlık. Sirkülasyonu ve strüktürü aynı plan üzerinde göstermek ikisini de okunmaz yapar.
  • Çıkarımı yaz. Her başlığın altına "kendi projemde ne kullanacağım?" sorusunun cevabını tek cümleyle yaz.

Analiz için hangi ücretsiz veri kaynakları kullanılır?

Türkiye'de bir site analizi için gereken verinin çoğu ücretsiz kaynaklardan toplanabilir. Aşağıdaki kaynakların her birine 19 Ekim 2026'da erişip ne sağladığını kontrol ettik:

Kaynak Ne verir? Dikkat edilecek nokta
Google Earth Uydu görüntüsü; Geçmiş Görüntüler ile alanın zaman içindeki değişimi; Google Earth Pro'da çizdiğin bir yolun yükseklik profili Görüntünün tarihini kontrol et; paftada kaynağını belirt
OpenStreetMap Yollar, yapı izleri, yeşil alanlar ve işlevler; açık veri OpenStreetMap ve katkıda bulunanlara atıf yapma şartıyla kullanılır; gönüllüler tarafından üretildiği için sahada doğrula
TKGM Parsel Sorgu İl, ilçe, mahalle, ada ve parsel ile sorgu; parselin alanı, paftası ve koordinatları. App Store sayfasındaki sürüm notlarına göre KML, GeoJSON, Shape ve DXF indirme Uygulama açıklamasına göre veriler resmi işlemlerde kullanılamaz; konumlar yaklaşıktır
e-Plan (Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı) Yürürlükteki ve askıdaki imar planlarına web ve mobil erişim (DHA, 3 Ocak 2025) Kesin değerler için belediyeden alınan imar durumu esas alınır
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği TAKS, KAKS, bahçe mesafeleri, bina yüksekliği tanımları Plan notları yönetmelikten farklı değer verebilir
MGM il ve ilçe istatistikleri Aylık ortalama sıcaklık, güneşlenme süresi, yağış; İstanbul sayfası 1950–2025 ölçümlerine dayanır Bu sayfada hâkim rüzgâr yönü yoktur, yalnızca en hızlı rüzgâr kaydı vardır
meteoblue modellenmiş iklim Rüzgârın her yönden yılda kaç saat estiğini gösteren rüzgâr gülü 30 yıllık saatlik model simülasyonuna dayanır ve yaklaşık 30 km çözünürlüklüdür; ölçüm değildir. Veriler ticari olmayan kullanım lisanslıdır (CC BY-NC)
SunCalc Seçilen gün ve konum için güneş yörüngesi, güneş öğlesi, yükseklik, azimut ve gölge boyu Saat dilimini ve tarihi diyagrama yaz

Bu kaynaklar arasında rüzgâr verisi en zayıf halkadır: rüzgâr gülü bir model çıktısıysa bunu lejantta "model verisi" diye belirt ve sahadaki gözleminle (ağaçların eğimi, rüzgâra kapalı köşeler) karşılaştır.

Analiz paftası nasıl düzenlenir?

Analiz paftası, genelden özele doğru okunacak şekilde düzenlenir: önce konum ve kent ölçeği, sonra aynı çerçevede tematik analizler, en büyük alanda arsa ölçeğindeki site analizi ve en sonda sentez. Paftanın amacı haritaları sergilemek değil, okuyucuyu bir sonuca götürmektir.

Yatay A1 analiz paftası için örnek düzen ve okuma sırası Yatay bir A1 paftanın üstünde başlık ve analizin ana sorusu, solda konum ve ölçek halkalarını gösteren makro harita ile altında saha fotoğrafları, ortada aynı çerçeve ve ölçekte altı küçük tematik analiz haritası, sağda paftanın en büyük öğesi olan 1/500 site analizi bulunur. Alt bantta solda sentez diyagramı, ortada lejant, kuzey oku ve ölçek çubuğu, sağda antet yer alır. Numaralar okuma sırasını gösterir. 12345678 1 Başlık ve ana soru Bu analiz neyi soruyor? 2 Konum ve makro ölçek 1/5000, ölçek halkalarıyla 3 Tematik analizler 1/1000, aynı çerçeve ve renk 4 Site analizi (ana öğe) 1/500: güneş, rüzgâr, erişim 5 Saha fotoğrafları Çekim noktaları haritada 6 Sentez Fırsat ve kısıt haritası 7 Lejant, kuzey, ölçek Her paftada aynı yerde 8 Antet Ad, ders, tarih, pafta no Yatay A1 (841 × 594 mm) oranında şema. Göz sol üstten girer; en büyük alan, analizin vardığı yer olan site analizine ayrılır.
Analiz paftasında okuma sırası genelden özele gider; en büyük alan, bulguların toplandığı site analizine ayrılır.

Analiz paftasında şu altı kural vazgeçilmezdir:

  • Kuzey oku her haritada. Kuzeyi yukarı alırsan tüm haritalar karşılaştırılabilir olur; döndürmek zorundaysan kuzey okunu belirgin çiz.
  • Ölçek çubuğu, ölçek yazısı değil. Pafta küçültülüp basıldığında "1/1000" yazısı yanlış olur, ölçek çubuğu doğru kalır.
  • Tek lejant, tutarlı renk. Yeşil her haritada yeşil dokuyu, kırmızı her haritada kısıtı göstersin. Aynı rengi iki farklı anlamda kullanma.
  • Aynı çerçeve. Tematik haritaları aynı kesit alanı, aynı ölçek ve aynı boyutta çiz; göz farkı ancak böyle görür.
  • Kısa başlık ve tek cümlelik bulgu. Her haritanın üstünde başlık, altında bulgu cümlesi olsun.
  • Veri kaynağı ve tarih. Uydu görüntüsü, iklim verisi ve imar bilgisinin kaynağını ve tarihini küçük puntoyla yaz.

Kâğıt boyutu, ızgara kurulumu, çizgi kalınlıkları ve baskı ayarları için mimari pafta nasıl hazırlanır rehberimize bakabilirsin. Analizi final paftalarıyla aynı grafik dilde tutmak istiyorsan sunum paftası hazırlama sayfasında kapsamı anlatıyoruz. Analiz paftaları dönem sonunda portfolyoya da girer; bunun için sayfa düzeni önerileri mimarlık portfolyosu rehberinde yer alıyor.

Mimari analiz kontrol listesi

Bu listeyi yazdırıp analiz paftanı teslim etmeden önce kullanabilirsin.

Hazırlık

  • Föyün istediği analiz başlıkları listelendi.
  • Üç ölçek (kent, yakın çevre, arsa) seçildi ve sınırları çizildi.
  • Altlık, parsel bilgisi ve imar durumu toplandı; kaynak ve tarihleri not edildi.
  • Alan gezildi; fotoğraf noktaları haritaya işlendi.

Site analizi

  • Konum, toplu taşıma ve yürüme mesafeleri gösterildi.
  • Topografya, kotlar ve en az bir arazi kesiti çizildi.
  • Güneş yolu 21 Haziran ve 21 Aralık için çizildi; öğle açıları yazıldı.
  • Rüzgâr yönü bir veri kaynağına dayanıyor ve kaynak yazıldı.
  • Mevcut ağaçlar ve yeşil doku işaretlendi.
  • Doluluk-boşluk, kat adedi ve işlev haritaları aynı çerçevede çizildi.
  • Yaya, araç ve servis akışları ayrı çizgi tipleriyle gösterildi.
  • Manzara ve görünürlük konileri çizildi.
  • Gürültü kaynakları ve etki alanları işaretlendi.
  • İmar durumu: TAKS, KAKS, çekme mesafeleri ve yükseklik sınırı gösterildi.

Öncül örnek analizi

  • Örnekler aynı ölçekte ve aynı çizgi diliyle yeniden çizildi.
  • Her diyagram tek bir başlığı (kütle, plan şeması, sirkülasyon, strüktür, ışık, cephe) anlatıyor.
  • Her örneğin altında "projeme ne alıyorum?" cümlesi var.

Pafta

  • Her haritada kuzey oku ve ölçek çubuğu var.
  • Tek lejant, tutarlı renkler kullanıldı.
  • Her diyagramın altında bir cümlelik bulgu var.
  • Fırsat ve kısıt sentezi çizildi ve 3–5 tasarım kararına bağlandı.
  • Pafta küçültülerek basıldığında etiketler hâlâ okunuyor.

Analiz paftasında hangi hatalar puan kaybettirir?

Stüdyo jürilerinde sık duyulan eleştiri, analizin tasarıma bağlanmamasıdır: jüri her haritanın hangi kararı gerekçelendirdiğini sorar, cevap yoksa harita fazlalık olarak görülür. Sık karşılaşılan diğer sorunlar şunlardır:

  • Kuzey oku, ölçek ya da lejant eksik. Bu üçü olmadan bir harita, ne kadar güzel çizilmiş olursa olsun okunamaz.
  • Ekran görüntüsü üstüne ok. Uydu görüntüsünün üzerine çizilmiş birkaç ok analiz değildir; bulguyu kendi çizgi dilinle yeniden çiz.
  • Yanlış güneş yolu. Türkiye'de öğle güneşini kuzeyde gösteren ya da yaz ve kış yörüngesini aynı çizen diyagramlar jüride hemen fark edilir.
  • Kaynaksız rüzgâr. Rüzgâr yönü bir veriye dayanmıyorsa jüri bunu sorar.
  • Her haritada farklı renk. Renk dili değişince haritalar karşılaştırılamaz.
  • Tek haritada her şey. Ulaşım, güneş, gürültü ve işlevler tek çizimde toplandığında hiçbiri okunmaz; önce katmanlara ayır, sonra sentezle.
  • Yalnızca parsel ölçeği. Yakın ve uzak çevre okunmadan yapılan analiz, yapının kentle ilişkisini açıklayamaz.
  • Kopyalanmış öncül örnek. Fotoğraf kolajı ve yayından alınmış planlar analiz sayılmaz; örneği kendi diyagramınla yeniden çiz.

Analiz ve diyagram hazırlığında destek almak

Arsanın verisini toplamakta, analiz katmanlarını çizmekte ya da diyagramları tek bir grafik dilde toplamakta zorlanıyorsan ödev föyüne göre planlama yapıyoruz. Arazi ve çevre analizi, güneş, rüzgâr ve yönlenme diyagramları, sirkülasyon ve işlev şemaları, kütle gelişimi ve konsept diyagramlarını, her birini projendeki bir karara bağlayan örnek ve rehber çalışmalar olarak hazırlıyoruz. Kapsamı ve çalışma biçimini diyagram ve mimari analiz sayfasında anlatıyoruz; ödevini anlatıp dosyalarını yüklemek için sipariş sayfasını kullanabilirsin. Hizmet kapsamımızı akademik dürüstlük politikamızda açıkladık.

Sonuç

İyi bir mimari analiz, çok harita değil, karara giden net bir yoldur.

  • Analizi iki türde düşün: site analizi (arsa ve çevre) ve öncül örnek analizi.
  • Üç ölçek seç, veriyi topla, alanı gez ve bulguları katmanlara ayır.
  • Her diyagramı tek bir soruya cevap verecek şekilde çiz.
  • Güneş açısını hesapla, rüzgâr yönünü bir veriye dayandır, imar değerlerini imar durumundan al.
  • Paftada kuzey oku, ölçek çubuğu, tek lejant ve tutarlı renkler kullan.
  • Katmanları fırsat ve kısıt sentezinde birleştir ve her bulguyu bir tasarım kararına bağla.

Sık sorulan sorular

Mimari analiz nedir?

Mimari analiz, tasarıma başlamadan önce arsanın, çevresinin, iklimin, mevzuatın ve incelenen örnek yapıların sistematik olarak okunup bulguların diyagramlarla gösterilmesidir. İki türü vardır: arsa ve çevresini inceleyen site analizi ve benzer yapıları kütle, plan şeması, sirkülasyon, strüktür ve ışık açısından inceleyen öncül örnek analizi. Analiz, her bulgu bir tasarım kararına bağlandığında işe yarar.

Site analizi ile arazi ve çevre analizi aynı şey mi?

Büyük ölçüde evet. Site analizi, arazi analizi ve çevre analizi stüdyoda çoğu zaman aynı çalışmayı anlatır: arsanın topografyası, güneşi, rüzgârı, yeşil dokusu ve imar durumu ile yakın ve uzak çevrenin ulaşım, yapı dokusu, kat adetleri, işlevler, gürültü ve manzara açısından incelenmesi. Bazı föyler arsa ölçeğini arazi analizi, kent ölçeğini çevre analizi olarak ayırır.

Mimari analizde hangi diyagramlar kullanılır?

En sık kullanılanlar konum ve ölçek halkaları, ulaşım ve akış diyagramı, doluluk-boşluk (figure-ground), kat adedi haritası, güneş yolu ve gölge diyagramı, rüzgâr gülü, eş yükselti planı ve arazi kesiti, bakış konileri, işlev dağılımı, imar diyagramı, fırsat ve kısıt sentezi ve konsept diyagramdır. Her diyagram tek bir soruyu cevaplamalıdır.

Güneş analizi nasıl yapılır?

Önce arsanın enlemine göre öğle güneşinin yüksekliğini hesapla: (90° − enlem) + deklinasyon. Deklinasyon 21 Haziran'da yaklaşık +23,44°, ekinokslarda 0°, 21 Aralık'ta yaklaşık −23,44°'dir; İstanbul'da bu, öğle güneşini yazın yaklaşık 72,4°, kışın 25,6° yapar. Ardından 21 Haziran ve 21 Aralık güneş yollarını vaziyet planına çiz ve komşu yapıların gölgesini göster. SunCalc gibi bir araçla arsana özel yörüngeyi ve gölge boyunu doğrulayabilirsin.

Analiz paftasında neler olmalı?

Başlık ve analizin ana sorusu, konum ve kent ölçeğinde bir harita, aynı çerçeve ve ölçekte tematik analizler (ulaşım, yeşil doku, doluluk-boşluk, kat adedi, işlevler, gürültü), arsa ölçeğinde güneş, rüzgâr ve erişimi gösteren site analizi, saha fotoğrafları, fırsat ve kısıt sentezi, tek bir lejant, her haritada kuzey oku ve ölçek çubuğu ve antet. Veri kaynakları ve tarihleri küçük puntoyla yazılmalıdır.

Öncül örnek analizi nedir, nasıl yapılır?

Öncül örnek (precedent) analizi, benzer işlevli ya da benzer bir sorunu çözmüş yapıların incelenmesidir. Örneğin planı, kesiti ve görünüşü aynı ölçekte yeniden çizilir; kütle, giriş, plan şeması, hiyerarşi, geometri, strüktür, doğal ışık, sirkülasyon ve cephe ritmi gibi başlıklar ayrı diyagramlarla gösterilir ve her başlığın altına kendi projene ne aldığını yazarsın. Amaç kopyalamak değil, kararların nasıl verildiğini anlamaktır.

Arazi analizi için verileri nereden bulabilirim?

Uydu görüntüsü ve geçmiş görüntüler için Google Earth, yol ve yapı izleri için OpenStreetMap, ada ve parsel bilgisi için TKGM Parsel Sorgu, imar planları için e-Plan ve belediyenin imar durumu belgesi, iklim için MGM il istatistikleri, rüzgâr gülü için meteoblue gibi modellenmiş iklim kaynakları, güneş yörüngesi için SunCalc ücretsiz kullanılabilir. TKGM ve model verileri yaklaşık olduğundan sahada ve resmi belgelerle doğrulanmalıdır.

Diğer yazılar

Teslim tarihin yaklaşıyorsa bugün başlayalım.

Paketini seç, ödevini anlat ve dosyalarını yükle. Önce bir soru sormak istersen WhatsApp'tan yazabilirsin.

WhatsAppSipariş ver